Scriptures
Shikshapatri
Vachanamrut
Abjibapashri Ni Vato
Bapashri Jivan Charitra
Philosophy
 
   
     
   
     
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

પ્રશ્ન - ૧ મોક્ષ અને આત્યાંતિક મોક્ષ બંનેનો ભેદ
ઊત્તર : મોક્ષના પ્રકાર અનંત છે. જમપુરીથી છૂટે એનેય મોક્ષ કહેવાય, સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થાય એનેય મોક્ષ કહેવાય. એથી પર જે તે અવતારોનાં ધામની પ્રાપ્તિ તે પણ મોક્ષ કહેવાય. મૂળ માયાથી છૂટે એનેય મોક્ષ કહેવાય. આમ મોક્ષના તો અનંત પ્રકાર છે. પરંતુ શ્રીજીમહારાજની પ્રાપ્તિ થાય.. અને ફરીથી આવવાનું રહે જ નહીં - તેનું નામ આત્યાંતિક કલ્યાણ (મોક્ષ) કહેવાય. આત્યાંતિક કલ્યાણ એ જ કલ્યાણ છે. બીજા કલ્યાણના ટપ્પાં છે.

આવું આત્યાંતિક કલ્યાણ કેવી રીતે થાય? તો કારિયાણીના ૭માં વચનામૃતમાં શ્રીજીમહારાજે કહ્યું છે કે, પ્રત્યક્ષ પુરૂષોત્તમ ભગવાનને (સ્વામિનારાયણ ભગવાનને) વિષે જે દ્રઢ નિષ્ઠા તે જ આત્યાંતિક કલ્યાણ. ગઢડા મધ્યના ૮મા વચનામૃતમાં કહ્યું છે કે, પ્રત્યક્ષ ભગવાનની પ્રાપ્તિ એ જપરમપદ.

શ્રીજીમહારાજના સ્વરૂપને જેમ છે તેમ ઓળખવું એ જ પ્રાપ્તિ , એ જ કલ્યાણ. જેને સ્વામિનારાયણ ભગવાનની સર્વોપરિ નિષ્ઠા દ્રઢ થાય અને પ્રતિમાને વિષે પ્રગટભાવ દ્રઢ થાય જે, આ જ અક્ષરધામનું દિવ્ય તેજોમય સ્વરૂપ મને મળ્યું છે. આવી સમજણ થાય તે છતે દેહે મૂર્તિસુખમાં જ છે - એને મરીને પછી મૂર્તિમાં જવાનું રહેતું નથી કે ફેર જન્મ ધરવાનો રહેતો નથી. આનું નામ આત્યાંતિક કલ્યાણ. આવું આત્યાંતિક કલ્યાણ થાય કેવી રીતે? તો શ્રીજીમહારાજના સ્વરૂપને જેમ છે તેમ ઓળખાવનાર સાચા અનુભવી સત્પુરૂષ મળે તો ઓળખાય અને જેમ છે તેમ એમ સર્વોપરિ, સર્વ અવતારના અવતારી સમજાય તો જ આત્યાંતિક મોક્ષ થાય, નહીં તો ન જ થાય. ગઢડા મધ્યનું ૯, મધ્યનું ૧૩, પંચાળાનું ૭ વગેરે વચનામૃતમાં શ્રીજીમહારાજે બહુ સરસ વાત કરી છે.

પ્રશ્ન - ર આશરો, દ્રઢ આશરો અને અતિદ્રઢ આશરો કોને કહેવાય?
ઊત્તર :આશરો : કંઠી, તિલક ચાંદલો ધારણ કરીએ ને મંદિરે જવું. તેને આશરો કહેવાય. (સ્વામિનારાયણના આશ્રિત)

દ્રઢ આશરો : અનંતકોટિ બ્રહ્માંડમાં સ્વામિનારાયણ સિવાય બીજો કોઇ ભગવાન જ નથી. તેમ સમજવું તે દ્રઢ આશરો કહેવાય. (સંપૂર્ણ કર્તાપણું, પતિવ્રતાની ભકિત વગેરે)

અતિદ્રઢ આશરો : સ્વામિનારાયણ ભગવાન તો અક્ષરધામમાં છે. અહીં નહીં ને અક્ષરધામ પણ આકાશમાં અધ્‍ધર છે આવું લોકો સમજતા હતા. પરંતુ એવું નથી. દ્રઢ આશરો જે કરવાનો કહ્યો તે સ્વરૂપ કંઇ અધ્‍ધર આકાશમાં નથી. પરંતુ એ વખતે જે મનુષ્યરૂપે દેખાતા હતા, અને અત્યારે જે પ્રતિમા સ્વરૂપે દેખાય છે તેને વિષે કરવાનો છે. એટલે કે અક્ષરધામ, અનંતમુકતો, ઐશ્વર્ય, સામાર્થી, લાવણ્યતા બધું જ આ મૂર્તિમાં જ છે. તેમ સમજવું તેનું નામ અતિ દ્રઢ આશરો. આ અક્ષરધામની જ મૂર્તિ છે. આ મૂર્તિ ભેળુ અક્ષરધામ છે જ. હવે અધ્‍ધર કે કયાંય દૂર જોવાની જરૂર નથી.

પ્રશ્ન - ૩ નિશ્ચયના પ્રકાર કેટલા અને કયા કયા ?
ઊત્તર : ખરેખર નિશ્ચયનો પ્રકાર એક જ હોય પરંતુ ભકતની સમજણના ભેદને કારણે નિશ્ચયના જુદા જુદા પ્રકાર કહેવા પડે છે. પરંતુ ખરો નિશ્ચય તો એક જ હોય.

લોયાના ૧રમા વચનામૃતમાં નિશ્ચયના ૬ પ્રકાર કહ્યા છે. જેની રહસ્યાર્થ પ્રદીપિકા ટીકામાં બાપાશ્રીએ આ ૬ પ્રકારના નિશ્ચય સમજાવ્યા છે અને સાતમો નિશ્ચય સમજવ્યો છે, તેનું રૂપ નીચે પ્રમાણે છે.

નિશ્ચયના મુખ્ય બે પ્રકાર છે.

(૧) સવિકલ્પ (ર) નિર્વિકલ્પ
આ બંનેના પેટા ત્રણ પ્રકાર છે.
(૧) કનિષ્‍ઠ (ર) મધ્યમ (૩) ઊત્તમ.

હવે ૭ પ્રકારના નિશ્ચય સમજીએ.

(૧)

કનિષ્‍ઠ સવિકલ્પ નિશ્ચય : શ્રીજીમહારાજને વિષ્ણુ ને વૈરાજનારાયણ જેવા જાણે તો તેને કનિષ્‍ઠ સવિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય. આ નિશ્ચય ખોટો છે કારણકે શ્રીજીમહારાજ એના જેવા નથી અને આ નિશ્ચયવાળા પણ ખોટા છે. એમનું કલ્યાણ થાય નહિ, એમની સાથે જોડાય તેનું પણ કલ્યાણ થાય નહિ.

(૨)

મધ્યમ સવિકલ્પ નિશ્ચય : શ્રીજીમહારાજને અહંકાર ને મહત્તત્ત્વ જેવા જાણે તો તે મધ્યમ સવિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય. આ નિશ્ચય પણ ખોટો છે. કારણકે શ્રીજીમહારાજ એવા નથી. આમ, આ નિશ્ચય પણ ખોટો, નિશ્ચયવાળા ય ખોટા ને એની જોડે જોડાય એ ય ખોટા, એકેયનું કલ્યાણ થાય નહિ.

(૩)

ઉત્તમ સવિકલ્પ નિશ્ચય : શ્રીજીમહારાજને પ્રધાનપુરૂષ (રામચંદ્રજી) જેવા જાણે તો તે ઉત્તમ સવિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય. આ નિશ્ચય ખોટો છે. કારણકે શ્રીજીમહારાજ એના જેવા નથી. આમ આ નિશ્ચય પણ ખોટો. નિશ્ચયવાળા ય ખોટાને એની સાથે જોડાય તે પણ ખોટા. એકેયનું કલ્યાણ થાય નહિ.
આમ, શ્રીજીમહારાજને માયામાં રહેલા અવતારો જેવાં જાણે તેને સવિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય અને માયાથી પર જાણે તો તેને નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય.

(૪)

કનિષ્ઠ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય : શ્રીજીમહારાજને મૂળપુરૂષ (શ્રી કૃષ્ણ) ને નરનારાયણ જેવા જાણે તો તે કનિષ્ઠ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય. આ નિશ્ચય પણ ખોટો છે. કારણકે શ્રીજીમહારાજ એવા નથી. આથી આ નિશ્ચય પણ ખોટો. નિશ્ચયવાળા ય ખોટા ને એની સાથે જોડાય તે ય ખોટા. એકેયનું કલ્યાણ ન થાય.

(૫)

મધ્યમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય : શ્રીજીમહારાજને વાસુદેવબ્રહ્મ અને મૂળઅક્ષર જેવા જાણે તો તે મધ્યમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય. આ નિશ્ચય પણ ખોટો છે કારણકે શ્રીજીમહારાજ એવા નથી. આ નિશ્ચયવાળા ય ખોટા ને એમની સાથે જોડાય તે પણ ખોટા. એકેયનું કલ્યાણ ન થાય.
જ્યાં સુધી શ્રીજીમહારાજને જેમ છે તેમ સર્વોપરિ, સર્વ અવતારના અવતારી ન સમજે ત્‍યાં સુધી આત્‍યાંતિક કલ્‍યાણ થાય જ નહિ.

(૬)

ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય : શ્રીજીમહારાજને સર્વોપરિ, સર્વઅવતારના અવતારી જાણે અને પોતાના આત્માને બ્રહ્મરૂપ (શ્રીજીમહારાજના તેજરૂપ) માને તો તેને ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય. આ નિશ્ચય સાચો છે. પૂરો છે. પરંતુ લટક અધૂરી છે. કારણકે આ લટક પ્રમાણે વર્તવાથી પરમએકાંતિકની સ્થિતિ થાય. આ સ્થિતિ પૂરી નથી. હજુ આગળ અનાદિની સ્થિતિ બાકી રહે. આથી આ નિશ્ચય સાચો છે પરંતુ લટક અધૂરી છે.

(૭)

અતિ ઊત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય : શ્રીજીમહારાજને જેમ છે તેમ સર્વોપરિ, સર્વ અવતારના અવતારી જાણે અને પોતાના આત્માને પુરૂષોત્તમરૂપ માને તો તેને અતિ ઊત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય કહેવાય. આ નિશ્ચય સાચો છે, પૂરો છે. લટક પણ પૂરી છે. કારણકે આ નિશ્ચયથી અનાદિમુકતની સ્થિતિ થાય છે જે છેલ્લી સ્થિતિ છે.

આ છેલ્લો અતિ ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય જીવનપ્રાણ અબજીબાપાશ્રીએ સમજાવ્યો છે. નિશ્ચય તો પહેલેથી છે જ. જેમ કે, દરરોજ સંધ્યા આરતી પછી બોલાતી પ્રાર્થનામાં આવે છે કે, "નિર્વિકલ્પ ઉત્તમ અતિ એવો નિશ્ચય તવ ઘનશ્યામ..." વળી, "ધર્મકુંવર હરિકૃષ્ણજી તમે ભકિત પતિ ભગવાન" એ પ્રાર્થનામાં પણ પ્રેમાનંદ સ્વામીએ માંગ્યું છે કે, "નિર્વિકલ્પ ઉત્તમ અતિ એવો નિશ્ચય થાય તમારો" આમ આ સાતમો અતિ ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય પહેલેથી છે જ પણ તેને જેમ છે તેમ સમજાવ્યો બાપાશ્રીએ.

આ અતિ ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય એટલે જ અનાદિમુકતની લટક.

પ્રશ્ન - 4 પ્રત્યક્ષપણે નિશ્ચય એટલે શું?
ઊત્તર : શ્રીજીમહારાજ પ્રતિમા સ્વરૂપે પ્રગટ અને પ્રત્યક્ષ છે. આ મૂર્તિમાં જ (આ સ્વરૂપમાં જ) અક્ષરધામ, અનંત મુક્તો, ઐશ્વર્ય, સામર્થી, લાવણ્યતા બધુ રહેલું છે એમ સમજવું તેનું નામ પ્રત્યક્ષપણે નિશ્ચય.

સમજૂતી : સંપ્રદાય આખો સામાન્ય રીતે એમ સમજે છે કે, અક્ષરધામ અધ્ધર છે આકાશમાં. અને આ પ્રતિમાસ્વરૂપે ભગવાન પ્રગટ ખરા પણ જેવું અક્ષરધામમાં તેજોમય સ્વરૂપ છે તેવું આ નહિ. પણ એ અણસમજણ છે, અજ્ઞાન છે.

અક્ષરધામ એટલે શું? તો મહારાજની મૂર્તિમાંથી નીકળતો તેજનો સમૂહ (પંચાળાનું ૧લું અને બીજા ઘણાં વચનામૃતમાં તેજને અક્ષરધામ નામે કહેલ છે.) હવે, મૂર્તિમાંથી નીકતો તેજનો સમુહ કયાં હોય? તો જ્યાં મૂર્તિ હોય ત્યાં જ... તો પ્રતિમાસ્વરૂપે મહારાજ પ્રગટ અને પ્રત્યક્ષ હોય તો... તેજનો સમૂહ આ મૂર્તિ ભેળો હોય કે નહિ? હોય.... તો અક્ષરધામ અધ્ધર, આકાશમાં ક્યાં રહ્યું? તો અહીં આવી ગયું કે નહિ? તો આ મૂર્તિમાં અનંત અનાદિમુક્તો હોય કે નહિ? હોય જ... તો અનંત, ઐશ્વર્ય, સામર્થી, લાવણ્યતા,.... બધું જ આ મૂર્તિમાં હોય કે નહિ? હા, હોય જ, તો હવે આકાશમાં કે અધ્ધર જોવાનું ક્યાં રહ્યું? અધ્ધર કશું નથી. બધું આ મૂર્તિમાં જ છે. મનુષ્યભાવ કે પ્રતિમાભાવ આપણને દેખાય છે. ભગવાન મનુષ્ય જેવા કે પ્રતિમા જેવા થયા નથી. એ તો દિવ્ય તેજોમય જ છે. અક્ષરધામમાં જ છે.

આમ, પ્રતિમાસ્વરૂપે દર્શન આપતા ઘનશ્યામ મહાપ્રભુની મૂર્તિ કે તે પછી ગમે તે મંદિરની હોય, કે ગમે તેના ઘરની હોય, પરંતુ એ મૂર્તિ એ ફોટો કે પ્રતિમા નથી. પરંતુ સાક્ષાત દિવ્ય તેજોમય સ્વરૂપ જ છે. અને અક્ષરધામ, અનંતમુક્તો, ઐશ્વર્ય, સામર્થી, લાવણ્યતા બધું જ એ સ્વરૂપમાં જ ચી એમ સમજ્વું તે પ્રત્યક્ષપણે નિશ્ચય કહેવાય. (અચળમતિ, દ્રઢનિશ્ચય, અતિ દ્રઢ આશરો... વગેરેનું આ જ રૂપ છે.)