Ideology
 
   
     
 
         
       
   તિલક-ચાંદલો  તિલક-ચાંદલો એ વિશિષ્ટાદ્વૈતનું પ્રતિક
   તિલક-ચાંદલાનું ગૌરવ  તિલક-ચાંદલો કરવાની રીત
   તિલક- ચાંદલો કરવામાં શરમ કેવી ?  તિલક-ચાંદલો ભાલને વિષે કેમ ?
   તિલક-ચાંદલાની આજ્ઞા  તિલક-ચાંદલો કરવાના ફાયદા
         
 

તિલક-ચાંદલો

   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

       ટીલું, ટોપી અને ટૂંટિયું ત્રણેય હારે (સાથે) આવ્યું ને હારે (સાથે) જ જાશે. એવી લોકોક્ત‍િ લોકહોઠે દોઢ-બે સૈકા પહેલાં ચર્ચાતી ! જોકે આ ત્રણેય ચીજ એ સમયે લોકોને માટે સાવ નવતર જેવી હતી.

       ટીલાં-ટપકાં તો ઘણાંય આડાં, ઊભાં, ત્રાંસાં, ચંદનનાં, કંકુનાં, કેસરનાં, ભભૂતનાં વગેરે જાત્ય-જાત્‍યનાં લોકોએ દીઠાંતાં પરંતુ સ્વામિનારાયણ ઊર્ધ્વપુંડ્ર તિલક-ચાંદલો (ટીલું) પ્રથમ વાર દીઠેલ. એનું લોકોને મન ઘણું અચરજ હતું. એવું જ ટોપી અને ટૂંટિયા માટે હતું. માથે પહેરવા પાઘડીઓ અને ટોપીઓ ભાત્‍ય-ભાત્‍યની ભાળેલ. એ વખતે અંગ્રેજો ગુજરાતમાં નવા-સવા આવેલા. તેઓ ગરમીથી બચવા માટે મોટી છતવાળી હેટ (ટોપી) પહેરતા. તેવી હેટ પ્રથમવાર જ ભાળી હતી એટલે એ અંગ્રેજોની હેટ લોકો કૌતુકરૂપ લાગતી અને એ સમયે ટૂંટિયું નામનો રોગ પણ નવો જ હતો. એ રોગનો ઇલાજ નહોતો એટલે જેને ટૂંટિયું થાય તેનું જરૂર થોડા દિવસમાં અચ્યુતમ્ થાય જ એટલે કે મરે જ ! અને લોકો ટપોટપ મરતા પણ હતા. આવો રોગ પેલાં કદી લોકોએ જોયેલો નહિ. માટે એનુંય અચરજ હતું અને આ ત્રણેય ઘટના ગુજરાતમાં એકસાથે ઘટેલી એટલે ઉપરોક્ત ઉક્ત‍િ લોકોના હોઠે વહેતી થયેલી પણ તેમાં તેઓ કેટલાક અંશે સાચા ઠર્યા અને ખોટા પણ ઠર્યા. ટીલું, ટોપી અને ટૂંટિયું હારે આવ્યું એ વાત સાચી પણ હારે જશે એમાં કાંઇક અંશે ખોટા ઠર્યા. ટોપી અને ટૂ્ટિયું તો જાણે ગયું. પણ ટીલું ગયું નહિ અને રહી ગયું. એણે આંહીં ધામા નાખી દીધા એટલું જ નહિ, દેશ-વિદેશે પણ ખૂબ ફેલાણું. એ ટીલું (તિલક-ચાંદલો) આજે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનો ટ્રેડમાર્ક થઇ ગયો છે. એક સમયે નવીનતમ લાગતા ટીલા પર સમયના થર બાઝતા ભલે જૂનું થયું લાગે પણ તોયે, આજે એ તિલક-ચાંદલાએ દેશ-વિદેશે તો ધૂમ મચાવી દીધી છે !

       સ્‍વામિનારાયણ ભગવાન કહેતા, આ તિલક-ચાંદલો અમે અક્ષરધામમાંથી લાવ્‍યા છીએ. એમ તિલક-ચાંદલો એ Imported ચીજ છે. સ્વામિનારાયણ ભગવાને પોતાના ભક્તને આપેલું ગૌરવવંતું ચિહ્ન છે. ભક્તને મન એ અખંડ સૌભાગ્યનું પ્રતીક છે. ભક્ત એને પોતાના લલાટને વિષે અખંડ ધારણ કરી ગૌરવ અનુભવે છે. તિલક-ચાંદલો સ્વામિનારાયણીય ભક્તની આગવી ઓળખ છે. આગવી ગુડવિલ છે. વિશ્વાસનું ને ભરોસાનું પ્રતીક છે. અરે ૧૦૧ (વન ઝીરો વન) ટકા આત્‍યાંતિક મોક્ષની ગેરંટી આપતો સિમ્‍બોલ છે. અરે, સ્વયં શ્રીજીમહારાજ પોતાના ભાલને વિષે તે ધારણ કરતા જેનો ગઢડા મધ્‍યના ૧૪મા વચનામૃતમાં ઉલ્લેખ છે. સંવત ૧૮૭૮ના ભાદરવા સુદિ પ્રતિપદાના દિવસે, સુંદર કુમકુમનો ચાંદલો ભાલને વિષે ધારણ કર્યો હતો. આવો, આવા તિલક-ચાંદલાનો મહિમા સમજીએ.

       આપણા ગુરુવર્ય પ.પૂ.બાપજી અને એમના સંતો કાંઇક જુદો જ ચીલો, કે કાંઇક જુદી જ ભાંતિથી કે શૈલીથી શોભે છે. તેઓ અનેક અદ્ભૂત વિશિષ્‍ટ પાસાઓ ને ખૂબીઓથી, અન્યોથી નોખા તરી આવે છે, એ હકીકત છે. એમાં આપ ફક્ત એક જ પ્રથમ દ્રષ્‍ટ‍િએ નિહાળતાં જ, ઊડીને આંખે વળગે એવું વિશિષ્‍ટ પાસું કે વિશિષ્‍ટ ખૂબી કહી શકશો ? કે કળી બતાવશો ? જી... હા... એમના ભાલને વિષે મો...ટો... ગોળ ચાંદલો અને તિલક ! આ પ્રથમ દ્રષ્‍ટ‍િએ જ કળાતી આપણા સંતોની વિશિષ્‍ટતા છે. ગુરુવર્ય પ.પૂ.બાપજી અને સંતો અન્‍યો કરતાં પ્રમાણમાં ઘણો મોટો સુંદર કુમકુમનો ચાંદલો ધારણ કરે છે.

       પ.પૂ.બાપજીને કોઇએ પૂછયું, કેમ આપ આવડો મોટો ચાંદલો ધારણ કરો છો ? ત્‍યારે પ.પૂ.બાપજી કહે, આપણા ઇષ્‍ટદેવ મોટા, આપણા ગુરુ મોટા, આપણી ઉપાસના મોટી, આપણી અનાદિમુક્તની સ્‍થ‍િતિ મોટી, આપણી વાતું પણ મોટી, આપણું વર્તન પણ મોટું એમ આપણું બધું ય મોટું તો પછી આપણો ચાંદલો શું કામ નાનો કરવો ? એટલે આપણો તિલક-ચાંદલો પણ મોટો. અને બીજું કે ચાંદલો જો મોટો કર્યો હોય તો દૂરથી પણ કોઇને દર્શન સહેજે જ થાય. એને ભાળીને કોઇ બોલે કે પેલા ચાંદલાવાળા સ્વામિનારાયણના લાગે છે ! તો એટલામાં એનુંય રૂડું થઇ જાય. માટે ચાંદલો મોટો કરવો. એમ કપાળે ચાંદલો મોટો એકની પાઇપનો કરવો. રાણી છાપ રૂપિયાના સિક્કા જેવડો, જેને ભાળીને ભેંસ પણ ભડકે એવો કરવો પણ નાનકડી બિંદી જેવો ન કરવો.

Top    

તિલક-ચાંદલાનું ગૌરવ

 

       એક વખતના ભારતના વડાપ્રધાન ગુલઝારીલાલ નંદા, ૧૪ વર્ષ સુધી લોકસભાનું સ્‍પીકરપદ શોભાવનાર અનંત શયનમ્ આયંગર સાહેબ અને ગત લોકસભાની ચૂંટણી વખતે નિવૃત થનાર મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી ગોપાલ સ્વામી... આ ત્રણેય મહાનુભાવોના રાજકીય ક્ષેત્રનાં કાર્યો એકબીજાથી તદ્દન ભિન્ન હતાં. કાર્ય કરવાની પધ્‍ધતિ એકબીજા કરતાં નોખી હતી. ત્રણેય ભારતનાં અલગ-અલગ રાજ્યોમાંથી આવતા હતા. છતાં ત્રણેય વચ્ચે એક બાબત ખાસ હતી, જે ત્રણેયમાં કોમન (સરખી) હતી. તમે કહેશો કે તે કઇ બાબત ? ત્રણેય સ્હેજ મહાનુભાવો પોત પોતાના ક્ષેત્રે ખૂબ ઉચ્‍ચપદે બિરાજતા છતાં તેઓ પોતાના લલાટને વિષે પોતાના ઇષ્‍ટદેવનું ચિહ્ન પણ શરમ કે સંકોચ વગર ધારણ કરતા ! એમાંયે વડાપ્રધાન ગુલઝારીલાલ નંદાના લલાટે તો ઊર્ધ્‍વપુંડ્ર સ્વામિનારાયણીય તિલક-ચાંદલો શોભતો ! તેઓ અચૂક નિત્‍યપ્રત્‍યે તિલક-ચાંદલો કરતા.

       બિન સાંપ્રદાયિક (Secular) મૂલ્યોને વરેલ, ભારત દેશના સર્વોચ્ચ વડા સાંપ્રદાયિક (Bin Secular) ચિહ્ન ગૌરવથી ઉન્નત મસ્તકે ધારણ કરે એ ઘણી મોટી વાત કહેવાય. એ જ બતાવે છે કે એમને હૈયે તિલક-ચાંદલાનું ગૌરવ ને પોતાના ઇષ્‍ટદેવનું માહાત્‍મ્ય કેટકેટલું હશે !

Top    

તિલક- ચાંદલો કરવામાં શરમ કેવી ?

   
 
 
 
 

      આજના સુધરેલ (કે બગડેલ) ટીનેજરો ને નવ યુવા પેઢીને તિલક-ચાંદલો કરવાનું કહેવામાં આવે તો ? તેઓ આને વેદિયા-વેડામાં ખપાવી દેશે. ઓર્થોડોક્સ ગણશે. કોલેજિયાનોને તો તિલક-ચાંદલાની વાત સાંભળી મોં ઉપર શરમના શેરડા ફૂટવા માંડે ! જાણે કોઇ હીન કૃત્‍ય ન કર્યું હોય એવું સમજી હીણપ અનુભવી મોં મચકોડશે. આવી છે, પોતાના ઇષ્‍ટદેવે આપેલા ચિહ્નને ધારણ કરવામાં ખચકાટ કે હીણપ અનુભવતી ગૌરવહીન ટીનેજર પેઢી ! (જોકે બધા જ નહીં.)

       ભારત દેશના વડાપ્રધાન ડો. મનમોહનસિંહ માથે પાઘડી પહેરે છે તે શીખ ધર્મનું પ્રતીક છે. શું તેઓ ધાર્મ‍િક પ્રતીક ધારણ કરતાં હીણપ કે શરમ અનુભવે છે ? અરે, ગૌરવથી પહેરે છે અને ધાર્મ‍િક ચિહ્ન ધારણ કરવામાં નાનપ શાની ? શરમ શાની ? શરમ તો ત્‍યારે આવવી જોઇએ કે જ્યારે આપણે કોઇક અધમકૃત્‍ય, ચોરી કે દારૂ પી છાટા બની મવાલીવેડા કરતા હોઇએ તો !

       ઘણા આજના કહેવાતા અને કોરા બુધ્ધિશાળીઓની દલીલ છે કે ધર્મ એ તો આંતરિક બાબત છે. તેનો દેખાડો કે પ્રદર્શ‍િત કરવાની શી જરૂર છે ? ધર્મ એ આંતરિક ને વ્યક્ત‍િગત બાબત છે એ વાત સાવ સાચી, પણ જે આંતરિક રીતે દ્રઢીભૂત થયેલું હોય એટલે કે જીવમાં ઠસેલ જે વાત હોય, તે બહાર આવ્યા વગર કે પ્રદર્શ‍િત થયા વગર રહે જ કેમ ? મૂળો ખાધો હોય તો તે પણ ઓડકારરૂપે પ્રદર્શ‍િત થયા વગર રહેતો નથી. કોઇક નવીન ચીજ લાવ્યા હોય તો એ પણ બે-ચાર સમક્ષ પ્રદર્શ‍િત કર્યા વિના રહેવાતું નથી તો પછી જેની ભક્ત‍િ કે ઉપાસના રોમ-રોમ પ્રત્‍યે વણાઇ ચૂકી હોય, તે પ્રદર્શ‍િત થયા વિના રહે જ કેમ ? અને જો એમ નથી થતું તો તે દંભી છે. કોરોધાકોર છે. ભીતરથી ભિખારી છે. જો કે બધા ‍જ તિલક-ચાંદલો કરનાર આંતરિક રીતે સમૃધ્‍ધ છે. એવુંય નથી. ન પણ હોય અને ત્‍યારે જ એવી વ્યક્ત‍િ આપણા શુધ્‍ધ વર્તનના સંપ્રદાયને ક્યારેક લજવતી હોય છે. આપણા ભાલને વિષે તિલક-ચાંદલો ધારણ કરેલો છે ? તો સાવધાન ! આપણે બીજા અનેકો કરતાં જુદા છીએ. આપણી જવાબદારી અનેકો કરતાં વધી જાય છે. આપણાથી વાણી, વર્તન કે વ્યવહાર એવો તો નથી થતો ને કે જેથી આપણો સંપ્રદાય, આપણા ઇષ્ટદેવ કે, આપણા ગુરુને લાંછન લાગતું હોય ?

Top    

તિલક-ચાંદલાની આજ્ઞા

 

       શ્રીજીમહારાજે પોતાના આશ્રિતો પ્રત્‍યે શિક્ષાપત્રીમાં શ્લોક નં ૪૧,૪૨,૪૩ અને પર માં તિલક-ચાંદલા વિષે વિગતો આપી છે. તેમાં કહ્યું છે કે પુરુષમાત્રે ચંદને કરી ભાલ, બન્ને હસ્ત ને છાતી મધ્યે તિલક કરવું ને ચંદનનો ચાંદલો કરવો તથા ભાલમાં કુમકુમનો ચાંદલો કરવો અને સ્ત્રીઓએ માત્ર ભાલને વિષે કુમકુમનો ચાંદલો કરવો જયારે વિધવા સ્ત્રીઓએ તિલક પણ ન કરવું ને ચાંદલો કરવો.

       સદ્દ.રામાનંદ સ્વામીના શિષ્યો ભાલને વિષે કોઇ ને કોઇ પ્રકારનું અવનવું ધાર્મિક પ્રતિકાત્મક ચિહન ધારણ કરતા હતા. તે શ્રીજીમહારાજે જોયું. એમાં એમને એકસૂત્રતા કે એક શિષ્ટાચાર જણાયો નહિ. કેમકે તેઓ સહુ સહુને મનફાવે તેવું કોઇ આડું, તો કોઇ ઊભું , કોઇ ત્રાસું ચંદનનું, માટીનું કે ભસ્મનું એમ અવનવા ચિહનો ઘારણ કરતા. રામાનંદ સ્વામી અંતર્ઘ્યાન થયા પછી બધાયને એકસૂત્રતાએ સાંકળવા ને ઇષ્ટદેવ પ્રતિ સ્પષ્ટ ઓળખ આપવા તે ચિત્ર-વિચિત્ર ચિહ્નો બંધ કરાવ્યાં ને સૌને એકસરખું ચંદનનું ઉર્ઘ્વપુંડ્ર તિલક અને મઘ્યે ગોળ કુમકુમનો ચાંદલો (અત્યારે જે કરાય છે તેમ ) કરવાની આજ્ઞા કરી. શ્રીજીમહારાજે સંપ્રદાયના વિદ્વાન સંત સદ્દ.નિત્યાનંદસ્વામીના ભાલે પોતે નકકી કરેલ તિલક-ચાંદલાનું અર્ચન કર્યુ અને તમામ અનુયાયીઓને તેવો તિલક-ચાંદલો કરવાનું સૂચન કર્યું ત્યારથી આજપર્યંત તેવો જ તિલક-ચાંદલો સહુ કોઇના ભાલને વિષે થતો આવે છે.

       ઘણા લોકો આપણો તિલક-ચાંદલો જોઇને આ તો કોરું કંકુ છે એમ કહે છે. કેમકે આપણે કોરા કુમકુમથી ચાંદલો કરવાનો હોય છે. પાણીમાં પલાળેલું કુમકુમ ન ચાલે. પ.પૂ.બાપજી ઘણીવાર કહેતા હોય છે કે, શ્રીજીમહારાજે આપણા ચાંદલામાં પાણીનેય ચાન્સ આપ્યો નથી. તો પછી બીજા ચાન્સ શાના લઇ જાય? એટલે કે ચોઘડિયાં, મુહૂર્ત, દેવ-દેવતા, અવતારોથી કોરા રહેવું. આવી બાબતો સ્વામિનારાયણના ભકતને પાલવે નહિ.

Top    

 

તિલક-ચાંદલો એ વિશિષ્ટાદ્વૈતનું પ્રતિક

   

       વિશિષ્ટાદ્વૈત એટલે વિશિષ્ટ રીતે બે વસ્તુ-વસ્તુ બે પણ દેખાવ એક તેને કહેવાય વિશિષ્ટાદ્વૈત. ચંદનનું તિલક અને કુમકુમનો ચાંદલો એમ બે વસ્તુ છે. પણ તિલક-ચાંદલાનો સંયુકત એક દેખાવ છે. શ્રીજીમહારાજ અને મુકત એમ બે છે. પણ મુકત મૂર્તિમાં રહે પછી દેખાવ મુકતનો રહેતો નથી. શ્રીજીમહારાજનો જ રહે છે. એમ વસ્તુ બે પણ દેખાવ એક તેનું નામ વિશિષ્ટાદ્વૈત.

       

Top    

તિલક-ચાંદલો કરવાની રીત

 

       પૂજાપેટીમાં તિલક કરવા માટે તારના ટુકડાને ચોકકસ શેપ આપી તિલકયું બનાવ્યું હોય છે. તેના પર ભગવાનના પ્રસાદીના ચંદનની ગોટીને પથ્થરના બનેલા ઓરસિયામાં પાણી સાથે ઘસી પ્રવાહી બનાવી, તેને તિલકિયામાં ચોપડી લલાટે, છાતીએ અને બન્ને ભુજામાં તિલક કરવાં. બન્ને ભુજા ને છાતીએ તિલક મઘ્યે ચંદનનો ચાંદલો કરવો.

       કુમકુમનો ગોળ ચાંદલો કરવા માટે પ્લાસ્ટિક કે કોઇપણ પ્રકારની ગોળ ડબ્બીમાં, કુમકુમ ભરીને તે ડબ્બી વડે ભાલને વિષે ચાંદલો કરી શકાય.

       પ્રથમ ભાલને વિષે કુમકુમનો ચાંદલો કરવો. ત્યાર પછી તિલક કરવું. તિલક એ શ્રીજીમહારાજનું પ્રતિક છે અને ચાંદલો એ મુકતનું પ્રતિક છે. જેમ તિલકમાં ચાંદલો રહે છે એમ શ્રીજીમહારાજની મૂર્તિમાં મુકત રહે છે. એમ તિલક-ચાંદલો એ મહારાજ અને મુકતની એકતા દર્શાવતું અનાદિમુકતની સ્થિતિના રહસ્યને છતું કરતું પ્રતિક છે.

       ઘણાય ચાંદલો કરે પણ તિલક ન કરે. તો તે યોગ્ય નથી. ચાંદલો મુકતનું પ્રતીક છે. શ્રીજીમહારાજ વગર મુકત કદી એકલા ન રહે કે ન હોય. માટે તિલક અને ચાંદલો બન્ને બરાબર કરવા. ઘણાય તિલક કરે પણ ચાંદલો ચંદનનો કરે એ પણ બરાબર નથી. ચાંદલો તો કુમકુમનો જ કરવાનો આગ્રહ રાખવો.

       નિત્યપૂજામાં પ્રથમ જ તિલક-ચાંદલો કરી લેવો. નહિતર તિલક-ચાંદલો કર્યા વિનાની પૂજા નિરર્થક બની જાય છે.

 
 
 
 
 
 
 
 
 

Top    

તિલક-ચાંદલો ભાલને વિષે કેમ ?

   

      તિલક-ચાંદલો ભાલને વિષે કરવાના કેટલાંક વૈજ્ઞાનિક અને કેટલાંક સામાજિક કારણો પણ છે.

       વૈજ્ઞાનિક કારણ :- તિલકને મનુષ્યના જ્ઞાનનું અને બુધ્‍ધ‍િનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. બુધ્ધિ આપણા મસ્તિષ્કને વિષે રહેલી છે. આપણું મસ્તિષ્ક ભગવાને બનાવેલું એક અદ્ભૂત કોમ્પ્યૂટર છે. જેમાં ૧૦૦ અબજ સૂચનાઓ એકીસાથે ભેગી થઇ શકે છે. આવું કોમ્પ્યૂટર બનાવવાનો પ્રયોગ અમેરિકાના વૈજ્ઞાનિકોએ કર્યો હતો. એના માટે ૨૭ માળની પ્રયોગશાળા બનાવવી પડી હતી. કેટલીયે યંત્રસામગ્રી ઉપયોગમાં લેવી પડી. અને સેંકડો જાણકાર વ્યકિતઓને આ કાર્ય માટે નિયુકત કરવામાં આવ્યા હતા. તોયે મનુષ્યના મસ્તિષ્કની રચના તો અવ્વલ જ રહી ! એટલે એવા ભગવાને આપેલ અદ્ભૂત મસ્તિકષ્ની પૂજા એ દ્વારા પ્રભુની પૂજા કરી ગણાય. એવા હેતુથી ભાલને તિલક-ચાંદલાથી પૂજવામાં આવે છે. બીજું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ એવું પણ છે કે આપણી બે ભ્રકુટી (ભમ્મર) ની મઘ્યમાં આજ્ઞા કેન્દ્ર હોય છે . આપણે દિવસભર કંઇ પણ કાર્ય કલાપ કરીએ છીએ એનો પૂરો ભાર આ આજ્ઞા કેન્દ્ર પર હોય છે. ચંદન એ શાંતિ પ્રદાન કરવાવાળી એક પ્રભાવક ઔષધિ છે. ભાલ વિષે ચંદન લગાવવાથી એ કેન્દ્ર હંમેશાં શાંત રહે છે. અને કાર્યક્ષમ રહે છે. તથા એક માન્યતા એવી પણ છે કે આપણા શરીરમાં આઘ્યાત્મિક ઊર્જાનો સતત પ્રવાહ ચાલતો રહે છે. અને એ ગરમી (ઊર્જા)થી લલાટનો ભાગ ગરમ રહે છે. વાસ્તવમાં આ વધતી ગરમી શરીરમાં અનેક પ્રકારના રોગ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ ગરમીનું શમન કરવા માટે ચંદનનું તિલક કરવામાં આવે છે.

       સામાજિક દ્રષ્ટિકોણ :- સામાજિક રીતે પણ તિલક-ચાંદલાનું એક વિશિષ્ટ મહત્વ રહેલું જણાય છે. પહેલાંના જમાનામાં કોઇ શૂરો રણબંકો, રણસંગ્રામે જાય ત્યારે એને કપાળે શૌર્યના પ્રતીકરૂપે તિલક-ચાંદલા વડે પૂજા કરી મોકલવામાં આવતા. કોઇ રાજા ગાદી પર બેસે ત્યારે તેની પૂજા કરી ચાંદલો કરવામાં આવતો અને તેને રાજતિલક કહેવાતું. કોઇ સ્ત્રીને સારો પતિ મળે એ એનું સૌભાગ્ય ગણાતું તે સૌભાગ્યના પ્રતીકરૂપે કપાળે ચાંદલો કે બિંદી લગાવે છે.

       આપણે જોઇએ છીએ કે સમાજમાં વિશિષ્ટ કામગીરી બજાવતા લોકોની આવી કાંઇક આગવી ઓળખ હોય છે જ. ખાખી વર્દી જોઇ એટલે પોલીસની આકૃતિ ખડી થાય. સફેદ વસ્ત્રો એ હોસ્પિટલમાં નર્સનો ડ્રેસ કોડ છે. કાળો કોટ એ ન્યાયાધીશની પહેચાન છે. શું તેમણે પોતાના ડ્રેસો (ગણવેશ) પહેરવા ફરજિયાત છે ? શું પોલીસ ખાખી વર્દી પહેરશે એટલે એની શકિત વધી જાય છે ? નર્સ સફેદ ડ્રેસ પહેરે એટલે શું એનામાં સેવાભાવના વઘી જાય છે ? ન્યાયાઘીશ કાળો કોટ પહેરે એટલે શું એમની ન્યાયિક બુધ્‍ધ‍િ વધી જાય છે ? ના, એવું નથી.તેનાથી કમસે કમ એમની જવાબદારીનું ભાન તો જરૂર રહે છે. માટે એવા બાહ્યોપચારની પણ જરૂર પડે છે. એમ કોઇ તિલક-ચાંદલો કરે એટલે સંપૂર્ણ સત્સંગી થઇ ગયો એમ માની લેવું જરૂરી નથી જ ! છતાં એણે ઘારણ કરેલો તિલક-ચાંદલો ઘણીવાર બ્રેક મારવાનું કાર્ય અચૂક કરશે. અથવા તો એના કપાળે તિલક-ચાંદલો જોઇ કોઇ બીજો એને બ્રેક અવશ્‍ય મારશે. માટે બાહ્યોપચાર જણાતો તિલક-ચાંદલો ભકતના ભાલમાં તો રહે જ છે. પ.પૂ.બાપજી પાસે કોઇ આવે ને જો એનું બંજર (કોરું) કપાળ ભાળે તો તુરત ટકોર કરે. કેમ બોર્ડ માર્યુ નથી ? બોર્ડ વગરની દુકાન ન હોય. બોર્ડ હોય તો ગ્રાહક દુકાને આવે. અથવા કહેશે તિલક, ચાંદલો એ લાયસન્સ છે. લાયસન્સ વગર બહાર નીકળીએ તો પોલીસ પકડે ! એમ કહી તિલક-ચાંદલો કરતો કરી દે.

Top    

 

તિલક-ચાંદલો કરવાના ફાયદા

 

       પૂ.સ્વામીશ્રીએ એક હરિભકતનું ઉજજડ કપાળ દેખી તેને હવેથી કાયમ તિલક-ચાંદલો કરવાનું સૂચન કર્યું ત્યારે હરિભકતે કહ્યું. દયાળુ ! રાજી રહેજો ! મારાથી એ નહિ થાય ! આશ્ચર્ય સહ પૂ,સ્વામીશ્રીએ પૂછયું, કેમ, વળી ? એમાં કયાં મોટી ધાડય મારવાની છે તે નહિ થાય ? હરિભકતે પૂ.સ્વામીશ્રી સમક્ષ જેવું હતું તેવું નિર્દોષભાવે કહી દીધું. મારે એક કુટેવ છે. મને પિકચર જોવાનો ગાંડો શોખ છે. અઠવાડિયે એક વાર થિયેટર પર જવું જ પડે. જો હું તિલક-ચાંદલો કરું તો મારે બધુંય બંધ કરવું પડે ! નહિતર હું પાપમાં પડુ. અને એ મારાથી બંધ થાય એમ નથી. મારા માટે એ બહુ અઘરું છે. માટે રાજી રહેજો.

       હરિભકતની વાત સાંભળી પૂ.સ્વામીશ્રીએ કહું. ભલે હમણાં કુટેવ રહેતી પણ તિલક-ચાંદલો કરવાની એક સુટેવ પાડો. તમને જરૂર ફાયદો થશે. અને નુકશાન તો છે જ નહિ. એટલે આટલું નિયમ તો રાખો જ. હરિભક્ત પૂ,સ્વામીશ્રીના હેતાળ વચનોને ઠેલી શકયા નહિ. કમને પણ તિલક-ચાંદલો કરવાનો શરૂ કર્યો. એક દિવસ કુટેવને વશ ફિલ્મ જોવા થિયેટરમાં ગયા. ટિકિટ માટેની લાઇનમાં ગોઠવાઇ ગયા. બારી પાસે બીજો ત્રીજો નંબર જ હતો. ત્યાં આજુબાજુવાળા તેમના કપાળ સામું જોઇ પછી વેધક દ્રષ્ટિથી એના મોં સામું જુએ.હરિભકતને થયું કે કેમ લોકો મારા સામું જુએ છે ? ત્યાં કોઇક બોલ્યુ, ભલા માણસ, કપાળે આવો સરસ તિલક-ચાંદલો કર્યો છે ને ફિલ્મો જુઓ છો ? આવી રીતે ટિકિટ લેવા લાઇનમાં ઊભા છો તે શરમ નથી આવતી ? અને ખરેખર સત્સંગી ભાઇ શરમાઇ ગયા. વાતની જીવમાં ચોંટ લાગી ગઇ. અને તરત ટિકિટ બારીએ નંબર આવ્‍યો છતાં ટિકિટ લીધા વગર રવાના થઇ ગયા. હવે પછી કદી ફિલ્મ નહિ જોવાની પ્રતિજ્ઞા લઇ લીધી. જો કે આજના હોશિયાર માણસો હોશિયારી વાપરશે. બીજી વખત તિલક-ચાંદલો ભૂંસીને લાઇનમાં ઉભા રહેશે, ખરું ને?

       વડોદરાના આપણા એક સત્સંગી યુવાન,ભણવામાં ખૂબ જ તેજસ્વી અને ૧૯૬૮માં બોર્ડમાં એમનો નંબર આવેલો તેવા સત્સંગી ભાઇ કપાળે સુંદર તિલક-ચાંદલો પણ નિયમિત કરે. આગળ અભ્યાસ માટે કોલેજમાં એડમિશન મેળવેલું. કોલેજના વાતાવરણમાં પણ તિલક-ચાંદલો તો નિયમિત કરવાનો જ. એમાં કદી કોઇની શેહ-શરમ નહિ. કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ મારા માટે શું વિચારશે એની બીક કે ડર કે ક્ષોભ નહિ. એ કોલેજના પ્રિન્સિપાલ આને રોજ કપાળે તિલક-ચાંદલા સાથે જુએ. પ્રિન્સિપાલ વિચિત્ર હતા. એને ટીલાં-ટપકાં પ્રત્યે પૂર્વાગ્રહ.

       એક દિવસ એ સત્સંગીને પોતાની કેબિનમાં બોલાવીને કહ્યું, આ કોલેજ છે મંદિર નથી. આવાં ટીલાં-ટપકાં કરીને આવવું નહિ. ટીલાં-ટપકાં મને પસંદ નથી માટે કોલેજમાં આવું ટીલું કરીને આવવું નહિ. પ્રિન્સિપાલની આવી કડક ચેતવણી સાંભળી સત્સંગી યુવક ડર્યો નહિ, પોતે ખૂબ જ હોશિયાર હતા. અને સત્સંગ પ્રત્યેનું ગૌરવ અદ્દભૂત હતું. એણે ખુમારીથી પ્રિન્સિપાલને જવાબ આપ્યો, સર, તમે કોલેજના પ્રિન્સિપાલ છો નહિ કે મારા તિલક-ચાંદલાના. સાંભળો, આ તિલક-ચાંદલો હું કદાપિ છોડી શકું એમ નથી. અને જો તમે મને બહુ જ પ્રેસર કરશો તો હું કોલેજ છોડી દઇશ પણ તિલક-ચાંદલો હરગિજ નહિ છોડું. આવું સ્પષ્ટ નીડર હાજરજવાબીપણું સાંભળી પ્રિન્સિપાલ તો સડક થઇ ગયા. એને ફરી કશું જ કહ્યા વિના જવા દીધો. આ છે શ્રીજીમહારાજે આપેલ તિલક-ચાંદલાનું સત્સંગીને મન ગૌરવ !

       જયારે ઘણા કિશોરો સવારે પૂજામાં તિલક-ચાંદલો કરે પણ કોલેજ જવાનું થાય ત્યારે ભૂંસી નાખે !

       ૧૯૮૬માં આપણા વાસણા મંદિરનું બાંઘકામ પૂરજોશમાં ચાલતું હતું. એ વખતે પૂ,સ્વામીશ્રી અને સંતો નાનકડી કાચી ઓરડીમાં રહેતા. એક સત્‍સંગીનો દીકરો M.com. થયેલો પણ ક્યાંય નોકરી નહિ. એ વખતે સરકારી નોકરી માટે વય મર્યાદાઅ ૨૫ વર્ષની હતી. ૨૫ વર્ષ પછી સરકારી નોકરી મળી શકે નહિ. તેને રીઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાનો ઇન્ટરવ્યુ આવેલો. તેમાં ૧૩ સીટ જ લેવાની હતી ને અરજદારો ઘણા હતા. એટલે બપોરે ૧૨ વાગ્યે વાસણા મંદિરે પૂ.સ્વામીશ્રીને મળવા આવ્યો. પૂ.સ્વામીશ્રીને પ્રાર્થના કરીને કહ્યું, રીઝર્વ બેંકનું ઇન્ટરવ્યુ છે. મેં રિટન ટેસ્ટ (written test) પાસ કરેલ છે. પણ ઓરલ બાકી છે. તેથી આજે ઇનટરવ્યૂ આપવા ત્રણ વાગ્યે આશ્રમરોડ પર આવેલી રીઝર્વ બેંકની ઓફિસે જવાનું છે. આપ મહારાજને પ્રાર્થના કરો. આપની પ્રાર્થના મહારાજ સાંભળે છે. મારે માટે આ છેલ્લો ચાન્સ છે. મારે ૨૫ વર્ષ પૂરાં થવાની તૈયારી છે. જો અહીં નોકરી નહિ મળે તો પછી કોઇ ચાન્સ રહેતો નથી. માટે આપ કૃપા કરી આશીર્વાદ આપો.

       પૂ,સ્વામીશ્રીએ કહ્યું, તમારે માટે મહારાજને પ્રાર્થના કરીશ. પણ મહારાજ પ્રાર્થના નહિ સાંભળે. કેમ નહિ સાંભળે ? તમે અમારું માનતા નથી ને એટલે ! પછી કહ્યું કે તમે રોજ પૂજા કરો છો ? હા.. તિલક-ચાંદલો કરો છો ? ના.. તમે આ આજ્ઞા માનતા નથી ને એટલે ! સ્વામીશ્રીએ ખુલાસો કર્યો. તો પછી દયાળુ, તમે મહારાજને પ્રાર્થના કરો. હવે કે હું કાલથી જરૂર તિલક-ચાંદલો કરીશ. ત્યારે પૂ.સ્વામીશ્રી કહે, કાલથી નહિ, આજથી જ કરો. આજથી જ નહિ, અત્યારથી જ શરૂ કરો. એમ કહી કહ્યું, લાવો, તમને તિલક-ચાંદલો કરી આપું. અને તિલક-ચાંદલો કરીને જ ઇન્ટરવ્યૂ આપવા જાવ. પણ, સ્વામી દયાળુ, રાજી રહેજો. આજે રહેવા દો, કાલથી જરૂર કરીશ. આજે ઇન્ટરવ્યૂ આપવાનો છે. અને ત્યાં સાહેબોને મળવા જવાનું છે. માટે, આજે રહેવા દો તો સારું. ત્યારે પૂ.સ્વામીશ્રી કહે, તું જેને મળવા જવાનો છે એના કરતાંય મોટા સાહેબનો તિલક-ચાંદલો છે ! અને એનાથી મોટા સાહેબ કોઇ નથી. પણ સ્વામી શરમ બહુ આવે છે. પૂ.સ્વામીશ્રી કહે, તને તો તારો તિલક-ચાંદલો દેખાતો નથી પછી શાની શરમ આવે ? બોલ, તું રોજ તિલક-ચાંદલો કરવાનો હોય ને અત્યારે કરીને જાય તો અમારી પ્રાર્થના મહારાજ જરૂર સાંભળશે. મહારાજની આજ્ઞામાં વર્તો તો સંત રાજી થાય અને સંત રાજી થાય તો મહારાજ તરત રાજી થાય.

       હરિભકતને ખરી ગરજ હતી એટલે મને-કમને પણ પૂ,સ્વામીશ્રીના હસ્તે તિલક-ચાંદલો કરીને ઇન્ટરવ્યૂ આપવા ગયા. ઇન્ટરવ્યુમાં એમનો ૧૮૭મો ટોક્ન હતો. વારાફરતી બધાયના નંબર આવતા ગયા એમ આ હરિભકતનો પણ નંબર આવ્યો. ઇન્ટરવ્યૂ લેવા સાત સાહેબોની પેનલ બેઠેલી હતી. એમાં મુખ્ય સાહેબ હતા તે સત્સંગી હતા. જોકે તેમણે તિલક-ચાંદલો કરેલો નહિ. પણ પેલા હરિભકતે તિલક-ચાંદલો કર્યો હતો તે જોયું હતું. બીજા કોઇ સાહેબ પ્રશ્ન પૂછે એ પહેલાં આ મુખ્ય સાહેબે પ્રશ્ન પૂછયો, નિયમ,નિશ્ચય અને પક્ષ એટલે શું ? હવે આ પ્રશ્ન તો ગઢડા મઘ્ય પ્રકરણના ૬૧મા વચનામૃતનો હતો. આ હરિભક્ત સમાગમ રોજ કરતો એટલે તરત ઉત્તર કર્યો, ભગવાનના કહેલા નિયમનું પાલન કરવું તે નિયમ અને ભગવાનને સર્વોપરી જાણવા તે નિશ્ચય અને એવા નિયમ ને નિશ્ચયવાળાનો પક્ષ રાખવો એ પક્ષ રાખ્યો કહેવાય. જવાબ સાંભળી પેલા મુખ્ય સાહેબે ગળાની કંઠી દેખાડી કહ્યું, મારે પણ તમારો પક્ષ રાખવો પડશે. અને એ હરિભકતને નોકરી મળી ગઇ. ફકત ૧૩ સીટમાં એમનો નંબર લાગી ગયો. ભલે આજ્ઞા નાનકડી છે પણ રાજીપો મોટો થઇ ગયો.

       સુરેન્દ્રનગરના એક હરિભકત જયેશભાઇ મણિયાર છે. પોતે જ્ઞાતિએ જૈન વાણિયા છે. પરંતુ સ્વામિનારાયણના સત્સંગી છે. સત્સંગી છે એટલું જ નહિ, સર્વોપરી નિષ્ઠાવાળા સત્સંગી છે. એમનો દીકરો ખિલેન ભણવામાં ખૂબ જ હોશિયાર. તે પોતે સી.યુ.શાહ કોલેજમાં BCA નો કોર્સ કરે. કાયમ એનો દરેક સેમિસ્ટરમાં કોલેજમાં પ્રથમ નંબર જ આવે. પરંતુ યુનિવર્સિટીમાં બીજો નંબર આવે. આવું ચાર સેમિસ્ટર સુઘી ચાલ્યું. એક વખતે મંદિરે એના પપ્પા સાથે દર્શન કરવા આવ્યો. પૂ.સંતોએ ખિલેનને કહ્યું, તું તિલક-ચાંદલો નિયમિત કરવાનું ચાલુ કર. મહારાજ રાજી થશે. મહારાજ રાજી થશે તો યુનિવર્સિટીમાં પણ પહેલો નંબર આવશે. અને ખિલેને વચન માની નિયમિત તિલક-ચાંદલો કરી કોલેજ જતો થયો. પાંચમાં સેમિસ્ટરમાં મહારાજને કરવું ને કોલેજમાં પ્રથમ નંબર આવ્યો. ને યુનિવર્સ‍િટમાં પણ પ્રથમ નંબર આવ્‍યો. તિલક-ચાંદલો કરવાનું થોડો સમય બરાબર ચાલ્યું. પાછો એ આજ્ઞાનો ભંગ કર્યો તો જયારે છઠ્ઠા સેમિસ્ટરમાં એનો નંબર છઠ્ઠો આવ્યો ત્યારે ખૂબ પસ્તાવો થયો. ત્યાર પછી આજે તો એ MCA પણ થઇ ગયો અને નિયમિત તિલક-ચાંદલો પણ કરે છે.

       આપણા ઘણા કિશોરો વિદેશમાં વસે છે ત્યાં તેઓ અચૂક તિલક-ચાંદલો કરતા હોય છે. દુબઇમાં આપણા કિશોરો છે તે મુસ્લિમ દેશમાં તિલક-ચાંદલો કરવો એ ઘણું અઘરું છે. છતાં તેઓ તિલક-ચાંદલાનો નિયમ ચૂકતા નથી. એક કિશોર પોતે સિવિલ એન્જિનિયર છે. તેને દુબઇમાં મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનમાં ઇન્ટરવ્યુ હતો. તેને તિલક-ચાંદલો કરવાની નિયમિત ટેવ એટલે કપાળે તિલક-ચાંદલો હતો. ઇન્ટરવ્યુ લેનાર અરબી હતો. ઇન્ટરવ્યુ ખૂબ જ સારો ગયો. નોકરી પાકી જ હતી. પણ અરબીએ તેના કપાળ સામે જોઇ પૂછયું. આ શું કર્યુ છે ? શેનું ચિહન છે ? સત્સંગી કિશોરે કહ્યું, આ અમારા ઇષ્ટદેવનો તિલક-ચાંદલો છે અમારા ઘર્મનું પ્રતીક છે. અરબીએ રીજકટેડ કરી દીધો. સત્સંગી કિશોરને થોડો ચચરાટ જરૂર થયો કે તિલક-ચાંદલાના હિસાબે નોકરી મળી નહિ. પરંતુ તેણે તિલક-ચાંદલો બંધ કર્યો નહિ અને થોડા જ દિવસમાં મહારાજને કરવું ને તેથી ડબલ પગારવાળી બીજી નોકરી મળી ગઇ.

       ગમે તેવા દેશકાળમાંય પોતાના ઇષ્ટદેવના ગૌરવ સમા તિલક-ચાંદલાથી અળગા ન થાય કે તિલક-ચાંદલાને કપાળેથી અળગો ન કરે તેવા ખુમારીવાળા સત્સંગીઓ મહારાજને બહુ વ્હાલા છે.

       અને જે લોકલાજથી ડરે છે, ને તિલક-ચાંદલો કરવામાં ખચકાટ અનુભવે છે એવા માટે મુકતાનંદ સ્વામીએ કહ્યું છે,

લોકનકી લાજ ડરું , જો ન ભકત ચિહન ધરું,
પાવક કે મધ્યે મેરે , તનકુ પ્રજારિયો..

   

Top