Ideology
 
   
     
 
         

       

       
   આરતી  સંપ્રદાયમાં આરતીનો મંગલકારી ઇતિહાસ
   આરતી એટલે શું ?  અદ્ભૂત આરતીનું અદ્ભૂત પદ અને તેનું વિવરણ
   આરતી વખતે નગારું, ઝાલર કે ઘંટ શા માટે  વગાડવામાં આવે છે ?  શંખ વડે જળનું આવર્તન આરતી ફરતે કેમ ?
   આરતીના પ્રકાર  આરતીના આસકા શા માટે ?
   આરતી કોણ કરી શકે ?  આરતી લેતી વખતે પૈસા કેમ નાખવામાં આવે છે?
 

આરતી

   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

       આરતી વિષે એક કિંવદન્તી છે કે પૂર્વ આદિમાનવ ગુફામાં વસતો. ગુફા એટલે તો અંધકારનું ધામ. ગુફામાં અત્ર, તત્ર, સર્વત્ર અંધકારનું જ સામ્રાજય પથરાયેલું હોય. આદિમાનવ પણ ભગવાનને વિષે આસ્થાળુ હતો. ગુફામાં ભગવાનની મૂર્તિને રાખતો અને પૂજતો પણ ખરો ! પણ ગુફામાંના ઘોર અંધકારમાં ભગવાની સેવ -પૂજા કે દર્શન કરવા સારુ, જગંલમાંથી કરગઠિયા વીણી લાવી એને ઝેગવતો. એટલે ગુફામાં એટલું અંધારું હટતું. પણ જયારે ભગવાનનાં દર્શન કરવાં હોય ત્યારે આખુ હટતુ. પણ જયારે ભગવાનના દર્શન કરવા હોય ત્યારે આખું તાપણું હાથમાં ઊંચકી, ભગવાનની મૂર્તિની સામે લાવીને, મૂર્તિની ચારે કોર ફેરવીને તાપણાના અજવાળે મૂર્તિને નિહાળીને રાજી થતો અને દર્શનનું સુખ માણતો એમ એ ગમણું કદાચ આજની આરતીનું પૂર્વજ હશે ! અને એક અન્ય વાત મુજબ પૂર્વે મંદિરોને વિષે ગર્ભગૃહોમાં મોટે ભાગે અંધારું રહેતું. એવે વખતે ભગવાનના દર્શન કરવા સારુ દીવો પ્રગટાવી એની જયોતથી ભગવાનના દર્શન કરતા. અને સમગ્ર મૂર્તિને નિરખવાના આશયથી, દીવાને મૂર્તિની ચારેકોર ફેરવવામાં આવતો અને કોઇ ચોક્કસ સમયે ઘણો ભકત સમૂહ ભેગો થાતો ત્યારે સૌને સામૂહિક દર્શન થાય તે હેતુથી દીવાની જયોત પ્રગટાવી દર્શન કરાવતા. એમ એ ક્રમશ કાલાંતરે આરતીના સ્વરૂપમાં પરિણમ્યું હશે.

       પરંતુ એ જે હોય તે પણ આજે આરતી એ મંદિરનું એક અવિભાજય અંગ છે. જયાં પણ ભગવાનની મૂર્તિ હશે ત્યાં આરતી હશે જ. આરતી વિનાનું મંદિર અસંભવ. ભગવાનની મૂર્તિનું સ્થાપન કરવાનું હોય કે મૂર્તિનું ઉત્થાપન કરવાનું હોય ભગવાનને જગાડવાના હોય, જમાડવાના હોય કે પછી પોઢાડવાના હોય. ભગવાન પધરામણીએ નીકળ્યા હોય તોય ભલે. સમૈયો હોય કે મોટો મહોત્સવ હોય, સભાની પૂર્વ કે સભાને અંતે પણ આરતી તો હોય, હોય અને હોય જ.

Top    

આરતી એટલે શું ?

 

       આરતી એટલે આર્તનાદે - ગદ્ગદ કંઠે મહારાજના મહિમાનું કરેલું સ્તુતિગાન.

       આરતી એટલે પ્રભુને પધાર્યા જાણી, અજવાળું કરી, સ્વાગત કરવાની અકે રસમ.
આરતી એટલે ભકત દ્વારા પ્રભુનું થયેલું ભાવભર્યું સ્વાગત.

       આરતીમાં પ્રગટાવાતી જયોત દ્વારા ભકત ભગવાનને પ્રાર્થના કરે છે કે હે દયાળુ ! જેમ આ આરતીની જયોત ઝળહળ છે. એમ આપની મૂર્તિ દિવ્યગુણોથી ઝળહળે છે. એ જ રીતે હવે હે નાથ !તમે અમારા જીવનનેય ઝળહળતું બનાવો. અમારા માયારૂપી અંધકારને ટાળી આપના સંબધવાળું પ્રકાશમય કરો. એક કાવ્ય પંકિત આવો જ સુચિતાર્થ દર્શાવે છે ?

પ્રભુ હે ! જીવન જયોત જગાવો..."

 
 
 
 
 
 

Top    

આરતી વખતે નગારું, ઝાલર કે ઘંટ શા માટે વગાડવામાં આવે છે ?

   
 
 
 
 

      આરતી કરતી વખતે મહારાજની દીનભાવે કરાતી સ્તુતિ પ્રાર્થનાને એકાગ્રતામાં બહારનો કોઇ અવાજ કાને સંભળાય જ નહીં એ માટે સાથે ઘંટડી વગાડવામાં આવે છે.
જયારે દર્શનાથી ભકતજનો પણ આ પ્રાર્થનામાં સંમત છે, તેવી આનંદોર્મ‍િના પ્રતીકરૂપે સાથે ઝાલર-નગારાનો નાદ કરવામાં આવે છે.

       વળી આપણને ખબર છે કે નાદની ઘેરી અસર વાતાવરણ પર વર્તાતી હોય છે. તબલા ઉપર થપાટ પડે કે ઢોલની ઉપર દાંડી ટિપાય ને જે ધ્રિબાંગ-ધ્રિબાંગ ઢોલ બજવા લાગે ત્યારે તેના નાદે, મડદાલ માણસના પણ પગ થરકવા લાગતા હોય છે. ડી.જે નું સંગીત વાગે ને યુવાનોના પગની ચાલનો લય બદલાઇ જાય છે. એમ નાદની અસર વર્તાય છે. ઘંટ-ઝાલર-નગારાનો માંગલિક નાદ પણ માનવીના માનસપટ પર છવાઇ જાય છે. અને આરતી વખતે તો ભગવાનની દિવ્યતા, સર્વોપરિતા છવાઇ જાય છે અને માનસપટ પર વહેતા વિચારો વળીને ભગવાનના સ્વરૂપને વિષે નિમગ્ન બનતા હોય છે. આમ, ભગવાનની પ્રાપ્તિનો-દર્શનનો આનંદ પ્રતિઘોષિત કરવાના હેતુથી આરતી વખતે નગારું, ઘંટડી કે ઝાલરનો નાદ કરવામાં આવતો હોય છે.

       મહાપ્રભુ જાણે આરતી વખતે ભકતોના પ્રેમને જોઇને ખૂબ પ્રસન્ન હોય છે. એટલે જ આરતીના દર્શન એટલ કેવળ મહાપ્રભુની અનહદ પ્રસન્નતાની અમીદ્રષ્ટિનાં દર્શન ભગવાનની પ્રસન્નતા જો મફત મળતી હોય તો શા માટે ન લેવી ?

Top    

આરતીના પ્રકાર

 

       સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં શિખરબંધ મંદિરમાં પાંચ વખત આરતી કરવામાં આવે છે. જયારે હરિમંદિર અને ઘરમંદિરમાં વિરાજમાન મહાપ્રભુની સવાર-સાંજ એમ બે આરતી કરવામાં આવે છે. પાંચ આરતી આ પ્રમાણે છે.
૧. મંગળા આરતી - સવારે મહાપ્રભુ જાગે ત્યારે
૨. શણગાર આરતી - બાળભોગ ધરાવી-દિવ્ય શણગારો કરીને
૩. રાજભોગ આરતી - બપોરે મહાપ્રભુને થાળ જમાડયા પછી
૪. સંધ્યા આરતી - સાંજે સંધ્યા સમયે
૫. શયન આરતી - રાત્રે શયન કરાવતી વખતે

       આ પાંચેય આરતીની, મહાપ્રભુ શ્રીહરિના સમયથી જ, શરૂઆત થઇ હતી.

 

Top    

 

આરતી કોણ કરી શકે ?

   
 
 

      શ્રીજી મહારાજના વખતમાં શિખરબંધ મંદિરને વિષે ઠાકોરજીની સેવા-પૂજા, થાળ કે આરતી બ્રહ્મચારી કરતા. આજે પણ શિખર મંદિરને વિષ બ્રહ્મચારી અથવા સંતો જ છોળે રહીને આરતી કરી શકે છે. જયારે હરિમંદિરને વિષે સંતો ન હોય તો ગૃહસ્થ હરિભકતો નાહી-ધોઇ ઘોયેલાં વસ્ત્ર પહેરી, ઠાકોરજીની આરતી કર શકે છે. અને બાઇઓના મંદિરમાં ગૃહસ્થ બાઇઓ આરતી કરી શકે છે.

Top    

સંપ્રદાયમાં આરતીનો મંગલકારી ઇતિહાસ ?

 

       શ્રીજી મહારાજની સર્વ પ્રથમ આરતી, સહજાનંદ સ્વામીને જેતપુરને વિષે ગાદી સાપી અને પટ્ટાભિષેક કર્યો ત્યારે સદ્. રામાનંદ સ્વામીએ એમની આરતી ઉતારી હતી. જો કે એ વખતે આરતીનું કયું પદ ગાયું હશે તેની કોઇ જ માહિતી અંગે સંપ્રદાયના સાહિત્યમાં ઉલ્લેખ થયેલો જોવા મળતો નથી. પણ શ્રીજી મહારાજે ધર્મધુરા સંભાળી લીધા પછીથી નંદ સતોએ શ્રીજીમહારાજના આરતીનાં અનેક પદો રચેલા જણાય છે. માત્ર આરતી વિષયક જ સાહિત્ય જોઇશું તો સદ્. બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ મંગળા, શણગાર અને સંધ્યા આરતીનાં આઠ પદો રચ્યાં છે. સદ્. મુકતાનંદ સ્વામીએ સંધ્યા આરતીના પાંચ પદો રચ્યાં છે. કૃષ્ણાનંદ બ્રહ્મચારીનું એક પદ આરતી વિષયક રચાયું છે. તેમજ સદ્. પ્રેમાનંદ સ્વામીએ પણ આરતીના પદો રચ્યા છે. પરંતુ તેમાં પણ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના મંદિરોમાં અદ્યાપિપર્યત મુખ્યત્વે તો સદ્. મુકતાનંદ સ્વામીકૃત સુપ્રસિધ્‍ધ આરતી "જય સદ્ગુરુ સ્વામી..."જ બોલવામાં આવે છે. તે આરતી સદ્. મુકતાનંદ સ્વામીએ કેવી રીતે રચી છે તેનો તો આખો ઇતિહાસ જ રોચક છે. તે અહીં નિહાળીએ.

       શ્રીજીમહારાજ જે હેતુ માટે આ બ્રહ્માંડમાં મનુષ્યને મનુષ્ય જેવા દેખાયા તે હેતુ ઝડપથી અને સરળતાથી સિધ્‍ધ થાય તે માટે સદ્.રામાનંદસ્વામીએ અવરભાવની ૨૧ વર્ષની ઉંમરમાં જ સહજાનંદ સ્વામીને સંપ્રદાયની ધુરા સોંપી દીધી હતી. અને ટૂંક સમયમાં જ પોતે અવરભાવની લીલા સંકેલી લીધી. જો કે સદ્. રામાનંદસ્વામીના જ ઘણા શિષ્યોને નવા - સવા સહજાનંદ સ્વામીને ધુરા સોંપેલી તે અજૂગતું તેમજ આશ્ચર્યજનક લાગતું ! અવરભાવવાળાને પરભાવનું સ્વરૂપ શી રીતે ઓળખાય ? પરંતુ મહારાજનો પ્રૌઢ પ્રતાપ ઢાંકયો-ઢંકાયો રહ્યો નહીં. સદ્. રામાનંદસ્વામીના ચૌદમાના દિવસે સ્વમુખે મહિમાગાન કરીને તેમજ કૃપા કરીને લાખો હરિભકતોની મેદની સમક્ષ સ્વામિનારાયણ મહામંત્ર પ્રકાશિત કર્યો અને તે જ સમયે સભામાં ઉપસ્થિત ભકતજનોને એનું ભજન શરૂ કરાવ્યું.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


       સભામાં બેઠેલો વર્ગ તો સદ્. રામાનંદસ્વામીને વિષે જ દ્રઢનિષ્ઠાવાળો સમાજ હતો. તેમને આ કેમ પથ્ય પડે ? એમને આ વાત અસહ્ય થઇ પડી. સભામાં માંહોમાંહી ચણભણાટ પણ શરૂ થયો. અધૂરામાં પૂરુ પાછું શ્રીજીમહારાજે ભરસભા વચ્ચે સ્વામિનારાયણ મંત્રની ધૂન્ય ઊચ્ચ સ્વરે શરૂ કરાવી. તે નામનું જેણે ભજન કર્યું કે જેણે એ નામ સૂણ્યું કે જેના કર્ણપટલ ઉપર આ અલૌકિક ષડાક્ષરી મહામંત્રની ભણક પડી તે બધાયને થઇ ગઇ નિર્વિકલ્પ સમાધિ ! હજારો ભકતજનો સભા મધ્યે સમાધિ થવાથી શબવત્ થઇ ગયા.

       આખી સભામાં સોપો પડી ગયો. તો કોઇએ વળી ગોકીરો મચાવી દીધો. પરંતુ આ તો હજુ અહીંથી સમાધિ પ્રકરણની શરૂઆત થઇ હતી.

       પછી તો શ્રીજીમહારાજ જયાં પણ જાય ત્યાં ચાહે કોઇ પાત્ર હોય કે કુપાત્ર હોય, મનુષ્ય હોય કે પશુ-પંખી હોય તેને પણ દ્રષ્ટિમાત્રથી સમા‍ધિ કરાવી દે. અરે, સોટી અડાડે ને સમાધિ થાય, ચાખડીના ચટાકાના અવાજે સમાધિ, સ્પર્શથી સમાધિ કે એમના દર્શનમાત્રે પણ જીવોને સમાધિ કરાવી દે. એમ શ્રીજીમહારાજ જયાં જાય ત્યાં સમાધિ, સમાધિ અને સમાધિની જ વાતું ચર્ચાતી. એમ આ સમાધિ પ્રકરણ એવું તો ધૂમ-ધડાકાભેર મહારાજે ચલાવેલું કે લોકોમાં અને ખાસ કરીને સદ્. રામાનંદસ્વામીના શિષ્યોમાં અફડાતફડી મચી ગઇ. ઘણાને આ વાત ખટકી.

       આવું તો બની જ કેમ શકે ? સદ્. રામાનંદસ્વામીએ કદી આવું કર્યું ન હતું. અરે, મોટા મોટા અષ્ટાંગ યોગીઓને પણ આ સમાધિ દુર્લભ ને દુષ્કર છે. અત્યાર સુધીના અનંત અવતારો જે થઇ ગયા તેનાથી પણ આવું થઇ શકયું નથી. શાસ્ત્રમાં પણ આટલી સહજ સમાધિનો કયાંય ઉલ્લેખ નથી. તે આ સહજાનંદ સ્વામી જેને ને તેને કેમ સમાધિ કરાવી શકે ? નક્કી કાંઇક કામણ-ટૂમણ જણાય છે. આ નવયુવાન ને બિનઅનુભવી સહજાનંદસ્વામી ઐશ્વર્ય અને પરચા-ચમત્કાર ચલાવી રામાનંદસ્વામીની શુધ્‍ધ પરંપરાને કલંક લગાવી દેશે. એમ સૌને સંશયના વમળો ઉઠવા માંડયા.

       હવે તેને સમાવે કોણ ? એમાં રામાનંદસ્વામીના પ્રમુખ શિષ્યો સદ્. મુકતાનંદ સ્વામી, માધવદાસ અને હરિભકતોમાં પર્વતભાઇએ નક્કી કર્યું કે આ સહજાનંદ સ્વામી ગમે તેવું ને ગમે તેટલું ઐશ્વર્ય બતાવે પણ આપણે રામાનંદસ્વામીને વિષેથી ભગવાનપણાની નિષ્ઠા ડગવા દેવી નહીં એમ નક્કી કરી રાખેલું અને... પ.પૂ.બાપજી ઘણી વાર કહેતા હોય છે કે બધાય વંદું સહજાનંદ રસરૂપ, અનુપમ સારને રે લોલ એમ બોલતાં જયારે આ ત્રણેય વંદું રામાનંદ રસરૂપ, અનુપમ સારને રે લોલ. એમ બોલતા. આટલી બધી એમણે મડાગાંઠ વાળી હતી. છતાં સમય જતાં પર્વત ડગ્યો. માધવદાસ પણ ડગ્યા અને રહ્યા માત્ર મુકતાનંદ સ્વામી.

       મુકતાનંદસ્વામી, રામાનંદસ્વામીના મુખ્ય શિષ્ય હતા. તેઓ અવરભાવમાં શ્રીજીમહારાજથી ઉંમરમાં ૨૩ વર્ષ મોટા હતા. શ્રીજીમહારાજના ગુરુભાઇ હતા. સહુના વડીલ હતા એટલે શ્રીજીમહારાજ પણ એમની મર્યાદા રાખતા.

       કચ્છમાં રામાનંદસ્વામીના શિષ્યોનો સમુદાય બહોળો. રામાનંદસ્વામી અંતર્ધ્યાન થયા હોવાથી તે ભકતોને રામાનંદસ્વામીનો વિરહ ને વિયોગ ન સાલે એટલે મુકતાનંદ સ્વામી આશ્વાસન, દિલાસો-સાંત્વના આપવા કચ્છ જઇ રહ્યા છે. માર્ગમા કેટલાક શિષ્યોએ, સહજાનંદ સ્વામીએ સમાધિનો સોથ વાળેલો, એવી ફરિયાદ કરી. સહજાનંદ સ્વામી જેને ને તેને સમાધિ કરાવે છે. શું એમ તે કાંઇ સમાધો થાતો હશે ? જરૂર કાંઇક મંત્ર-જંત્ર કે કામણ-ટૂમણ કરે છે. એમણે તો રામાનંદસ્વામીની આખી પ્રથા ફેરવી નાંખી છે. એમને કહેનારું હવે કોણ છે ? એમને તો છૂટો દોર મળી ગયો છે. માટે સ્વામી, તમે વડીલ છો, મોટા છો, બે શબ્દ કહી શકો એમ છો, માટે તમે જ એમને વારો ! એ તમારા જ વાર્યા વળશે અને આ બધી ફરિયાદો સાંભળ્યા પછી મુકતાનંદ સ્વામીએ પણ એક અદ્ભૂત લીલા આદરી ! ખરેખર મુકતાનંદ સ્વામી તો શ્રીજીમહારાજ સાથે ધામમાંથી આવેલા મુકત હતા. એમનાથી મહારાજની લીલા શી રીતે અજાણી હોઇ શકે ? છતાં અવરભાવવાળાને અવરભાવની રીતે ફિટ કરવા, મહારાજ અને મુકતાનંદ સ્વામીએ એક અદ્ભૂત નાટક ભજવ્યું.

       મુકતાનંદ સ્વામીએ બધાયની વાત કાને ધરી અને નક્કી કરી દીધું કે સહજાનંદ સ્વામીને ઠપકો આપવો અને વારવા. પછી એમણે ભૂજ જવાનું માંડી વાળ્યું ને ત્યાંથી જ પાછા ફર્યા. ઠપકો આપવા સારુ ઉતાવળે ઉતાવળે ચાલતા થકા જયાં મહારાજ બિરાજમાન હતા તે સોરઠની ભૂમિ પર કાલવાણી ગામે આવ્યા છે. જઇને સીધા મહારાજને મળ્યા ! ઉતાવળા અને હાંફળા - ફાંફળા મુકતાનંદ સ્વામીના મુખારવિંદના ભાવો પરથી જ મહારાજે પારખી લીધું કે આજ મુકતાનંદ સ્વામી રોજ કરતાં કાંઇક જુદા જણાય છે. એટલે એમણે લાગલું જ પૂછયું, સ્વામી, કેમ તમે અચાનક પધાર્યા ? આપ તો કચ્છ જવા નીકળ્યા હતા ને ! કેમ આજે આટલી રઘવાટમાં છો ? સ્વામીએ થોડું રોષપૂર્વક કહ્યું, એ બધીય વાત પછી ! પણ મને કહો મહારાજ, કે આપ સત્સંગમાં કેમ બહુ ફેલી થયા છે ! આ સમાધિ પ્રકરણના તમાશા બંધ કરો ! એમ તે કાંઇ સમાધિ શું સાવ સહેલી છે ? તે તમે જેને ને તેને કરાવવા લાગ્યા છો ? મહારાજ ! સમાધિ તો બહુ દોહ્યલી છે. માટે આ બધું ધતિંગ સંકેલી લ્યો. એમ ખૂબ ઠપકો આપ્યો.

       મહારાજે પણ મુકતાનંદ સ્વામીની પૂર્ણ મર્યાદા જાળવી ! એક હરફ પણ ન ઉચ્ચાર્યો. ત્યારે મહારાજ કહે, સ્વામી, મને ખ્યાલ નથી આવતો કે આ સમાધિ કેમ થાય છે ? જો આપ સંકલ્પ કરો તો પણ સમાધિ થશે. અને પછી મુકતાનંદ સ્વામીએ જયાં સંકલ્પ કર્યો ત્યાં તો શાંતાનંદ સ્વામીને થઇ ગઇ સમાધિ. ત્યારે મહારાજ કહે, સ્વામી, તમે આ શું કર્યું ? એટલે સ્વામી વિચારમાં પડી ગયા.

       બીજા દિવસે વહેલી સવારે મુકતાનંદ સ્વામી શૌચાદિક વિધિ માટે મેઘવતી નદીના કાંઠે આવેલા ખાખરાના વનમાં ગયા છે. મળસકુ થવાને હજુ વાર છે. વનમાં ચોતરફ ભેંકાર નિઃશબ્દ સ્તબ્ધતા છવાયેલી છે. એટલામાં ખાખરાના ઝાડ ખડ - ખડયા હોય એવું જણાયું. સ્વામીએ ચોપાસ નજર કરી પણ કશું નજરે ચડયું નહીં. હશે કોઇ પશુ-પક્ષી, જંગલી જનાવર ! એમ વિચારી મનને પાછું વાળ્યું. ફરી પાછો ખળભળાટ ને કોઇકની હાજરીને અણસાર વર્તાણો !

       સ્વામીએ આંખ ને કાનને સરવા કર્યા. ત્યાં તો કોઇકનો સુપરિચિત ને સુમધુર અવાજ સ્વામીના કાને અથડાયો. મુકતાનંદ સ્વામી ! સ્વામી તો પળભર અવાક્ થઇ ગયા. અરે, આ તો ગુરુ રામાનંદસ્વામીનો અવાજ ! પણ સ્વામી અત્યારે અહીં કયાંથી હોય ? કાંઇ મને ભ્રમતો નથી થયો ને ? એમ વિચારી જે દિશા ભણીથી અવાજ આવ્યો હતો ત્યાં નજર ફેરવીને જોયું તો એ દ્રશ્ય જોઇ સ્વામી દિગ્મૂઢ થઇ ગયા. સદ્.રામાનંદસ્વામી મંદ મંદ હાસ્ય વેરતા ને આછેરા રોષે ભરેલા મુખારવદનાં દર્શન થયા ! કાંઇ હું સ્વપ્ન તો નથી જોતો ને તેની ખાતરી કરવા આંખના પોપચાને બે હાથે ચોળ્યા. આંખ ફાડીને જોયું તો સદ્. રામાનંદસ્વામીનાં દર્શન થાય. સ્વામી તો રામાનંદસ્વામીના ચરણમાં પડી ગયા. રામાનંદસ્વામીએ નજીક આવીને કહ્યું, સ્વામી, તમે આટલું જલદી અમારું વચન ભૂલી ગયા ? હું નહોતો કહેતો કે ખરા સનાતન પુરુષોત્તમનારાયણ તો આ સહજાનંદ સ્વામી છે. માટે તમે હવેથી એમના કોઇ કાર્યમાં સંશય કરશો નહીં. એ તો સર્વ અવતારના ઉપરી એવા સ્વયં સર્વોપરી ભગવાન છે. હું અને મારા જેવા તો અનેક એમના સેવકો છીએ. સ્વામી, હું તમારો ગુરુ છું પણ એ તો મારાય ગુરુ અને સૌના સદ્ગુરુ છે. સૌના ઇષ્ટદેવ છે. માટે જાવ, તેમનો મહિમા સમજી, સ્તુતિ કરો અને એમને રાજી કરો.

       મુકતાનંદ સ્વામી આ વાત સાંભળી રાજી રાજી થઇ ગયા. એમના સર્વે સંશયો આજ ઝાડવેથી સૂકા પાંદડાં ખરે એમ ખરી ગયાં !! અંતરમાં શાતા વળી ગઇ. સહાજનંદ સ્વામી વિષેનો સમગ્ર દ્રષ્ટિકોણ બદલાઇ ચૂકયો ! સ્વામી ભાવવિભોર બની ચૂકયા, અંતરે દિવ્યભાવની સરવાણીઓ ફૂટી નીકળી. સર્વ અવતારના અવતારી સર્વોપરી મહાપ્રભુની પ્રાપ્તિના કેફે હૈયું હરખાઇ ઉઠયું. મેઘવતી નદીમાં સ્નાન કરી, સ્વામીએ પોતે વનમાંથી સુદંર મજાના પુષ્પો ચૂંટયાં. મહાપ્રભુને પહેરાવવા અતિ સ્નેહે અને અદકેરા માહાત્મ્યથી પુષ્પનો સુંદર હાર તૈયાર કર્યો. સુંદર હાર બનેલો જોઇ સ્વામીને હૈયે હરખ માતો નથી, સ્વામીનું હૈયું હાથવગું રહેતું નથી. કયારે મહારાજ પાસે પહોચું ને કયારે એમને હાર પહેરાવું ને કયારે એમની સ્તુતિ કરું !! પછી તો એવા દિવ્યસંકલ્પોની વણઝાર ચાલી.

       કાલવાણી ગામે શ્રીજીમહારાજ સભા મધ્યે બિરાજમાન થઇ ચૂકયા છે. મોટા-મોટા સંતો તથા મોટા-મોટા હરિભકતોની સભા હકડેઠઠ જામી ગઇ છે. ત્યાં મુકતાનંદ સ્વામી પુષ્પનો સુંદર મજાનો હાર લઇ પધાર્યા છે. સ્વામીએ દંડવત્ શરૂ કર્યા છે. મહારાજની દ્રષ્ટિ સ્વામી તરફ ફરી એ સાથે જ આખી સભાની નજર પણ સ્વામી તરફ મંડાઇ ગઇ. સ્વામી ધીરે ધીરે ડગ માંડતા મહારાજ તરફ ચાલ્યા છે. આખી સભાને કુતૂહલ હતું કે સ્વામી હવે શું કરશે ? મહારાજને વઢશે કે શું ? ત્યાં તો સ્વામીએ હરખભેર મહારાજને પુષ્પનો હાર પહેરાવી દીધો. અતિશે પ્રેમઘેલા બનેલા સ્વામીને, મહારાજને શી સ્તુતિ - પ્રાર્થના કરવી ? કેવા શબ્દોમાં મહાપ્રભુનું માહાત્મ્ય વર્ણવું ? એવી ગડમથલમાં ને ગડમથલમાં જ સ્વામીની નજરે આરતી સ્ફુરી ! સ્વામીએ આરતી હાથમાં લઇ સહજાનંદ સ્વામીની આરતી ઉતારવા માંડ ને તે સમયે સ્વામીના મુખકમળમાંથી મહાપ્રભુની મહિમાસભર પ્રાર્થના-સ્તુતિ આર્તનાદે સરી પડે છે અને તે જ સંપ્રદાયની સુપ્રસિધ્‍ધ અને નિત્ય ગવાતી આરતી...

જય સદ્ગુરુ સ્વામી, પ્રભુ જય સદ્ગુરુ સ્વામી,
સહજાનંદ દયાળુ, બળવંત બહુનામી...પ્રભુ જય

       આમ, મુકતાનંદસ્વામી જેવા મોટેરા સંતને દિવ્યભાવ સભર આરતી ઉતારતા જાણી અને ત્યારનું આખું વાતાવરણ દિવ્યતાસભર નિહાળી, આખી સભા કિંકર્તવ્યમૂઢ બની ચૂકી હતી. સૌને આજે શ્રીજીમહારાજનું અનેરું માહાત્મ્ય સમજાયું હતું. આવી રીતે મહારાજ ને મુકતાનંદસ્વામીની એક અદ્ભૂત લીલાથી સુંદર આરતીનું પદ સંપ્રદાયને ભેટમાં મળ્યું !

   

Top    

અદ્ભૂત આરતીનું અદ્ભૂત પદ અને વિવરણ

   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      આજે આ આરતી આખા સંપ્રદાયમાં નિત્ય પ્રત્યે બોલાય છે. પણ આરતીના મહાપ્રભુના માહાત્મ્યસભર અર્થ પ્રત્યે આપણે કેટલા ગંભીર છીએ ! તેની તપાસ કદી કરી છે ? ચાલો, આપણને પ.પૂ.બાપજી ફકત એક જ પંકિત દ્વારા તેની તપાસ કરાવે છે.

અડસઠ તીરથ ચરણે કોટી ગયા કાશી

       શ્રીજીમહારાજના ચરણોમાં માત્ર અડસઠ તીર્થો નહીં, અનંત તીર્થો રહેલા છે. અડસઠ તીર્થ મોટા છે, એટલે સ્વામીએ તેને કહ્યા છે. જો આપણા ઇષ્ટદેવના ચરણોમાં અનંત તીર્થો રહેલાં હોય, અરે તીર્થનું તીર્થત્વ આપનાર સાક્ષાત્ પ્રભુની પ્રાપ્તિ આપણને થઇ હોય તો તેમના આશ્રિતને પરોક્ષ તીર્થોની યાત્રા કરવાના અભરખાઓ શાના ઉપડે છે ? હરિભકતોના ધાડે - ધાડાં પરોક્ષ તીર્થોમાં લઇ જનાર અને જાનારને શ્રીજીમહારાજનું માહાત્મ્ય કેટલું જાણ્યું કહેવાશે ? કોઇ વળી ચાર ધામની જાત્રાએ જાય તો કોઇ વળી દક્ષિણ ભારતની જાત્રાએ લઇ જાય તો કોઇ વળી ઉત્તર ભારતની જાત્રાએ જાય, તો વળી કોઇ પશુપતિનાથની જાત્રાએ લઇ જાય. પ.પૂ.બાપજી કહે, શું આ મુકતપતિ ઓછો પડયો તે પશુપતિની જાત્રાની જરૂર પડી ?

       શ્રીજીમહારાજમાં શું ઓછું છે ? શું આપણે આશ્રિત તરીકે કોઇ જાતનો વિચાર જ નહીં કરવાનો ? શું મુકતાનંદ સ્વામીની આરતી ફકત બોલવા માટે જ છે ?

       થોડુંક કાંઇક વિચારીયે તો ખરા ! અડસઠ તીર્થ જે શ્રીજીમહારાજના ચરણમાં છે તેની વાત જવા દો. સદ્.ગોપાળાનંદસ્વામીના ચરણની પણ વાત જવા દો. સંપ્રદાયના એક સામાન્ય ખેડૂત જેવા જણાતા મુકત સમા કણબી હરિભકત પર્વતભાઇના ઘેર, અડસઠ તીર્થો એમના ચરણોમાં આળોટવા આવતા, એવું સંપ્રદાયનો ઇતિહાસ કહે છે. તો પછી પર્વતર્ભાઇને જે શ્રીજીમહારાજ મળ્યા હતા એજ મહારાજ આપણને નથી મળ્યા ? શું આપણે એમના હરિભકત નથી ? અરે, આપણને તો મૂર્તિમાં રાખ્યા છે. આ આપણી મસ્તી છે. અને છતાં જો હજુ જયાં-ત્યાં જવાનાં લાવાંઝાવાં થતાં હોય કે હરડકા ઊપડતા હોય તો પછી આપણે શ્રીજીમહારાજના આશ્રિત શાના ? આપણે ભકત શાના ? કયાં ગયું આપણા ઇષ્ટદેવના સર્વોપરીપણાનું ગૌરવ કે કયાં ગઇ આપણા ભકતપણાની ગરવાઇ ? જેને શ્રીજીમહારાજે મૂર્તિમાં રાખ્યો હોય એ શું પરોક્ષ તીર્થની રમણ રેતીમાં આળોટે કે પછી શ્રીજીમહારાજની મૂર્તિના સુખમાં રમણ કરે ?

       જેરામ બ્રહ્મચારીનું કીર્તન આપણે રોજ બોલીએ છીએ...

તપ રે તીરથમાં હું કાંઇ નવ જાણું,
સ્હેજે સ્હેજે રે હું તો સુખડાં રે માણું.

મુકતાનંદ સ્વામીએ પણ એક પદમાં કહ્યું છે...

તપ-તીર્થ સાધન સ્વપ્નમેં ન આવે,
જૈસે કોઇ ધૃત કો છાંડી છાશ કો ન ખાવે.

       ઘણા દલીલ કરશે કે શ્રીજીમહારાજ બધાંય તીર્થોમાં ફર્યા હતા. તો પછી આપણને શો વાંધો ? પ્રથમ વિચારો કે શું શ્રીજીમહારાજનું અધૂરું હતું એટલા માટે તીર્થોમાં ફર્યા હતા ? અરે ભાઇ, શ્રીજીમહારાજ તો અનેક તીર્થોને તીર્થત્વ આપવા, તીર્થોનાં પાપોને બાળવાં ને મુમુક્ષુઓના મોક્ષ કરવાને અર્થે એટલે સહેતુક પધાર્યા હતા. આપણી જેમ જાત્રા કરવા નહોતા નીકળ્યા.

       હવે પ્રત્યક્ષના તીર્થની વાત કરીએ. તો પ્રત્યક્ષના તીર્થમાં પણ એકલા જવામાં જોખમ છે. હરિભકતોને થશે કે શ્રીજીમહારાજના પ્રસાદીના સ્થાન છે ને ? ત્યાં વળી જવામાં શો વાંધો ? હરિભકતોને ઝાઝી સૂઝ પડતી ન હોય તો ત્યાં કમાવાને બદલે ખોટય કરીને આવે. એટલે કે ત્યાં જઇને કોઇકનો અભાવ-અવગુણ લઇને આવવાનું થાય તો ખોટ કરી કહેવાય. પ્રત્યક્ષના તીર્થમાં જવાની ના નથી. પણ સાથે દિવ્યદ્રષ્ટિ આપનારા મોટાપુરુષ સાથે હોય તો વાંધો આવવા દે નહીં ! અને છતાંય જો કોઇ સત્સંગીને એવા પ્રસાદીના જ સ્થાન દર્શન કર્યા વગર કે ત્યાં ગયા વગર અધૂરું મનાતું હોય તો સમજવું કે એ હરિભકતને સમજણમાં બહુ મોટી કચાશ છે. જેનું પ્રસાદીનું સ્થાન છે, જેનાથી એ સ્થાનનું માહાત્મ્ય છે તે સ્વયં પ્રભુ તો આપણી ભેળા જ છે. આપણને ખુદને આખા પ્રસાદીના કર્યા છે પછી શાની મહત્તા રહી ? આ તો કારણ સત્સંગ છે. કાર્યની મહત્તા તો કાર્ય સત્સંગવાળાને હોય.

       પગલાં, પદાર્થ, વસ્ત્રો, મંદિરો, ઉત્સવ, સમૈયા, સાધુ, આચાર્ય, સત્સંગી એ સર્વે કાર્ય છે. મૂર્તિ એ કારણ છે.

પુરુષોત્તમ પ્રગટનું જે દર્શન કરશે
કાળ કર્મથી છૂટી, કુટુંબ સહિત તરશે.

       પ.પૂ.બાપજી આ પંકિતનું સુંદર વિવેચન કરે છે. પુરુષોત્તમ પ્રગટ ત્યારે શ્રીજીમહારાજ હતા. એમનું જે દર્શન કરશે, પંકિતમાં એવું નથી કહ્યું કે માત્ર અમારા આશ્રિત દર્શન કરશે તો તે કાળ, કર્મથી છૂટી કુટુંબ સહિત તરશે. જે દર્શન કરશે... જે એટલે કોઇ પણ - ગમે તેવો જીવ પણ જો શ્રીજીમહારાજનાં દર્શન કરશે તો અને માત્ર દર્શનનું ફળ સ્વામીએ કેટલું કહ્યું છે ? દર્શન કરનારો એકલો નહીં, તે આખા કુટુંબે સહિત તરશે. શ્રીજીમહારાજે આટલો કવોટા તો માત્ર દર્શનથી આપવાનું નક્કી કર્યું છે. જેમ કોઇ અબજોપતિ માણસની ટીપ પણ લાખોમાં હોય તેમ આ તો સર્વોપરી સનાતન પુરુષોત્તમ નારાયણ છે. અનંત અવતારોના અવતારી છે. તેનાં દર્શનમાત્રનો આવો અદ્ભૂત મહિમા છે.

       પ.પૂ.બાપજી કહે છે કે દર્શનમાત્રથી કાળ, કર્મથી રહિત થવાય. પણ અનાદિમુકત ન થવાય. અનાદિમુકત થવું હોય તો જેના દર્શન કરીએ છીએ-તેના સ્વરૂપને જેમ છે તેમ અન્વય-વ્યતિરેક પ્રમાણે ઓળખવું જ પડે. તો જ અનાદિમુકત થવાય.

       આ પ્રમાણે સમજીને શ્રીજીમહારાજની આરતી કરવામાં આવે તો આરતી કરી સાર્થક ગણાય.

       આપણી સંસ્થામાં મંગળા-આરતી આ પ્રમાણે બોલાય છે. જેમાં મહાપ્રભુની મંગલકારી મૂર્તિનું નખથી શિખાપર્યંત વર્ણન કરેલું છે. આ રહી એ મંગળા આરતી.
જય મંગલકારી પ્રભુ (૨) જય ઘનશ્યામ દયાળુ (૨)
                        જય જય સુખકારી..... જય ૦ ટેક
મંગળરૂપ અનુપમ નખશિખ મંગળ છે (૨)
સુખડા દેવા મંગળ (૨) મૂર્તિ મંગળ છે....... જય ૦૧
મંગળ મુખકમળ જોઇ સુખમાં થીજું છું (૨)
નાસા નયન ભ્રકુટી (૨) ભાલે રીઝું છું........ જય ૦૨
મંગળ હૃદયકમળ પર સ્તન મંગળ શોભે (૨)
છાતી ઊપડતી કંઠે (૨) મુનિજન સૌ લોભે... જય ૦૩
મંગળ હસ્તકમળમાં રેખાઓ ન્યારી (૨)
કાંડા કોણી ને બાહુ (૨) બળ ભર્યું ભારી....... જય ૦૪
મંગળ નાભિકમળ પર ત્રિવળી મંગળ છે (૨)
શ્યામ કટી પર ધોતી (૨) ઉદર મંગળ છે....... જય ૦૫
મંગલ ચરણ કમળમાં ચિહ્ન ભલાં સોળ (૨)
ઘૂંટી ફણાને જંઘા (૨) જાનું છે ગોળ..... જય ૦૬
મંગલમય મૂર્તિનું જે દર્શન કરશે (૨)
દાસાનુદાસ કહે રસબસ (૨) થઇ સુખમાં ઠરશે જય ૦૭

તેમજ સંધ્યા આરતી.

આરતી પ્રગટ પ્રભુજીકી કીજે,
હરિ ચરણકમળ લખી અંતર લીજે... આરતી
(આરતી) અક્ષર, બ્રહ્મ, ઇશ્વર છે કોટી (૨)
હરિ, એક કિરણ તેને અતિ મોટી (૨)...... ૧
(આરતી) અનંત એકાંતિક પરમઅનાદિ (૨)
હરિ, મૂર્તિમાં રહે દીસે છે આદિ (૨)..........૨
(આરતી) દિવ્ય મૂર્તિ જે અક્ષરધામે (૨)
હરિ, એ જ મૂર્તિ બિરાજયા સામે (૨).........૩
(આરતી) નર નાટક ક્ષર અક્ષર ન્યારા (૨)
હરિ, પુરુષોત્તમ પૂરણજન પ્યારા (૨).........૪
(આરતી) નૌતમરૂપ અકળ છબી ન્યારી (૨)
હરિ, બ્રહ્માનંદ જાવત બલિહારી (૨).........૫

       સદ્. બ્રહ્માનંદ સ્વામીકૃત આ આરતી ઘણા મંદિરોમાં સંધ્યા સમયે બોલાય છે. અહીં આપેલી સંધ્યા આરતીમાં શ્રીજીમહારાજનું માહાત્મ્ય સ્પષ્ટ રીતે સમજાય તે રીતે આપેલ છે.

       સુરેન્દ્રનગર સભા પૂરી કર્યા પછી આ સંધ્યા આરતી જયારે પણ બોલાતી હોય ત્યારે પ.પૂ.બાપજી આ આરતીની એક - એક કડી બોલતી વખતે એક ભુજ ઊંચો કરી, હસ્તના લટકા કરતા થકા અને ભારે શબ્દો તરફ ઇશારા કરી, આરતીમાં ઓતપ્રોત થયા હોય ત્યારે એમના મુખારવિંદ ઉપર ઝળહળતી પ્રસન્નતાનું દર્શન અનેરું થતું હોય છે.

Top    

શંખ વડે જળનું આવર્તન આરતી ફરતે કેમ ?

       સમગ્ર મૂર્તિની નખથી શિખાપર્યંત આરતી ઉતારી હોય છે. એ દિવ્યાતિદિવ્ય મૂર્તિના સંબંધે દિવ્ય થયેલી, ઝળહળતી જયોતિને શંખપૂરિત જળ વડે કરી, ટાઢી કરવાની માત્ર ઔપચારિક વિધિ છે. જો કે હરિમંદિરોમાં આમ કરવું ફરજિયાત નથી.

 

Top    

આરતીના આસકા શા માટે ?

      નિર્ગુણ મૂર્તિ એવા મહાપ્રભુના સંબંધે કરીને આરતી પણ નિર્ગુણ ને દિવ્ય બને છે. તે જયોતિને પ્રત્યેક ભકત પોતાની દ્રષ્ટિમાં ઉતારે છે. બે હાથ વડે આરતીની આસકા થઇ મસ્તક પર ધારે છે. જેથી આરતીની જયોતની જેમ પોતે પણ નિર્ગુણ બને અને અંતરમાં દિવ્યતા પ્રગટે એવા ભાવથી આરતીના આસકા લેવામાં આવે છે.

Top    

આરતી લેતી વખતે પૈસા કેમ નાખવામાં આવે છે ?

       મહાપ્રભુની સાક્ષાત્ સ્તુતિ કરવાનો મોકો આપ્યો અને તે સમયે પ્રભુની અતિ પ્રસન્નતા મફતમાં મળતી હોવાથી, ભક્ત કાંઇક ભગવાનને અર્પણ કરવા ઇચ્છતો હોઇ, આરતી લેતી વખતે થાળીમાં દ્રવ્યની સેવા કરે છે.

       આમ, મંદિરનું અવિભાજય અંગ આરતી છે. તો આરતી એ ભગવાનના ભકતના દૈનિક ક્રમનું એક અવિભાજય અંગ છે. આમ પ્રગટભાવે મહાપ્રભુના યથાર્થ મહિમાસભર જે આરતી કરવાના આવે તેનો આનંદ અવર્ણનીય છે. જરા સ્વાદ ચાખી તો જોજો !

 

Top